Kim był Abd al-Masih i co oznacza jego imię?
Abd al-Masih to arabska nazwa zakonna oznaczająca „sługa Mesjasza”. Nosił ją mnich z Najranu w południowej Arabii, pochodzący z chrześcijańskiego klanu Ghassanidów. Jego nazwisko brzmiało Qays i pod tym imieniem — jako Qays al-Ghassani — pojawia się on w niektórych pracach naukowych.
Żył w czasach, gdy chrześcijanie na Bliskim Wschodzie od kilku pokoleń żyli już pod panowaniem muzułmańskim. Ich wspólnoty pozostawały liczne i dobrze zorganizowane, ale prawo kalifatu traktowało odejście od islamu jako przestępstwo karane śmiercią. To właśnie ten przepis zadecydował o losie Abd al-Masiha.
Nie znamy dokładnych dat jego narodzin ani śmierci. Badacze datują jego męczeństwo na połowę IX wieku. Różne kalendarze wschodnie podają różne dni jego upamiętnienia – obok 17 lipca pojawia się również data z marca.
Dlaczego wyrzekł się chrześcijaństwa?
Z opowieści o jego życiu wynika, że jako młody człowiek natknął się na oddział muzułmanów przeprowadzających najazdy na terytorium Bizancjum. Dołączył do nich, przeszedł na islam i przez około trzynaście lat prowadził taki sam tryb życia jak oni.
Autor biografii nie idealizuje swojego bohatera. Nie przedstawia go jako ofiary przymusu ani człowieka oszukanego podstępem — Qays porzucił wiarę z własnej woli, zwabiony perspektywą łupów i towarzystwem, w jakim się znalazł. Ta szczerość jest jednym z powodów, dla których tekst ten uznaje się dziś za cenne źródło, a nie pouczającą fikcję.
Przez ponad dekadę żył tak jak jego towarzysze i nie miał żadnego kontaktu z chrześcijanami. Punkt zwrotny nastąpił nagle, w zupełnie zwyczajnej sytuacji.
Co sprawiło, że powrócił do wiary?
Punktem zwrotnym było miasto Baalbek, gdzie Qays usłyszał fragment Ewangelii czytany na głos. Słowa, które znał od dzieciństwa, poruszyły go tak głęboko, że postanowił zerwać ze swoim dotychczasowym życiem.
Udał się do Jerozolimy, a stamtąd do klasztoru Mar Saba na Pustyni Judejskiej, gdzie rozpoczął życie monastyczne. Później przeniósł się na Górę Synaj, do wspólnoty w klasztorze św. Katarzyny. Tam powierzano mu kolejne obowiązki: jako zarządca zajmował się majątkiem klasztoru, a z czasem został jego przełożonym.
Wtedy właśnie przyjął imię Abd al-Masih. W jego przypadku nie był to jedynie pobożny tytuł — imię to publicznie odwracało to, co uczynił jako młody człowiek, a każdy, kto je wypowiadał, powtarzał jego wyznanie wiary.
Dlaczego w Ramli skazano go na śmierć?
Jako przełożony klasztoru Abd al-Masih podróżował w sprawach wspólnoty. Podczas jednej z takich podróży, w Ramli w Palestynie, rozpoznał go dawny towarzysz z czasów, gdy był rozbójnikiem.
Zgłoszenie było proste, a zgodnie z ówczesnym prawem miało charakter rozstrzygający: mężczyzna, który przeszedł na islam, powrócił do chrześcijaństwa. Abd al-Masih nie zaprzeczył temu. Wezwany do wyrzeczenia się swojej wiary, odmówił i został ścięty.
Jego śmierć wpisuje się w serię podobnych przypadków z VIII i IX wieku. Historycy mówią o nowych męczennikach okresu kalifatu — chrześcijanach straconych nie w ramach zorganizowanych prześladowań, ale na mocy zwykłego wyroku sądowego, najczęściej właśnie za apostazję z islamu.
Skąd wiemy o jego życiu?
Głównym źródłem jest arabska biografia zachowana w rękopisie z X wieku, przechowywanym w klasztorze św. Katarzyny na Synaju. Tekst ten powstał zatem niedługo po opisywanych w nim wydarzeniach, w środowisku, które znało bohatera z relacji jego współbraci.
Historycy podchodzą do tego dzieła z ostrożnością, ale traktują je poważnie. Nie jest to zbiór opowieści o cudach, lecz relacja o człowieku, który popełnił błąd, a następnie próbował go naprawić, poświęcając za to swoje życie. Właśnie dlatego jest ona chętnie wykorzystywana przez badaczy zajmujących się stosunkami między chrześcijanami a muzułmanami we wczesnym średniowieczu.
Kult Abd al-Masiha rozwinął się przede wszystkim w Kościołach wschodnich, zwłaszcza w tradycjach prawosławnej i melchickiej. W Polsce jest on prawie nieznany i pojawia się głównie w pracach poświęconych chrześcijaństwu Bliskiego Wschodu.