Akty strzeliste do Najświętszej Maryi Panny

W tradycji duchowej modlitwa strzelista (akt strzelisty) to krótkie zdanie skierowane do Boga lub świętych w trakcie codziennych zajęć — prośba, która nie wymaga przerywania pracy. Nazwa ta przywodzi na myśl obraz strzały: myśli wystrzelonej w jednej chwili ku niebu. Pisarze duchowi zalecali takie modlitwy jako sposób na to, by modlitwa nie kończyła się w chwili zamknięcia modlitewnika.

Tekst umieszczony pod tym tytułem w Ołtarzyku polskim katolickiego nabożeństwa — modlitewniku wydanym przez Józefa Chociszewskiego w Grudziądzu w 1883 roku — rozumie tę nazwę w szerszym znaczeniu. Jest to ściśle spleciona sekwencja aktów powierzenia, z których każdy mógłby funkcjonować samodzielnie: „nigdy mnie nie opuszczaj”, „bądź moim Nauczycielem”, „zwróć na mnie swoje miłosierne oczy”. Dopiero razem tworzą one całość, którą można odmówić w jednej ciągłej modlitwie lub rozłożyć na cały dzień, po jednym zdaniu na raz.

Struktura ta nawiązuje do schematu typowego dla polskiego kultu maryjnego z okresu rozbiorów. Najpierw pojawia się prośba o schronienie i wstawiennictwo w obecnych trudnościach, następnie ofiarowanie zmysłów, intencji i przedsięwzięć, potem wyraźne przebaczenie wrogom i obietnica poprawy życia, a na koniec prośba o obecność Maryi, Józefa i Jezusa w godzinie śmierci. Ta ostatnia część – ars moriendi w miniaturze – była stałym elementem XIX-wiecznych modlitewników, w czasach, gdy umieranie w domu, w otoczeniu rodziny, było powszechnym doświadczeniem.

Warto zwrócić uwagę na rolę, jaką odgrywa tu Maryja. Modlący się nie prosi jej bezpośrednio o przebaczenie grzechów ani o zbawienie, lecz o jej wstawiennictwo, ochronę i uzyskanie łaski od jej Syna. Nawet silne wyznanie miłości „ponad wszystkie inne stworzenia” pozostaje w granicach czci należnej Matce Bożej, odrębnej od kultu należnego wyłącznie Bogu.

Ten tekst nie znosi pośpiechu. Najlepiej odmawiać go siedząc lub klęcząc przed obrazem lub figurą Matki Bożej, czytając powoli i zatrzymując się wszędzie tam, gdzie zdanie odnosi się do obecnej sytuacji — ponieważ sama modlitwa wyprzedza moment „obecnej potrzeby”, w którym ktoś się do niej zwraca.

Drugie podejście jest bliższe tytułowi. Wybiera się jedną krótką inwokację z całego tekstu i powraca do niej w ciągu dnia: w drodze gdzieś, w pracy, przed trudną rozmową. „Matko miłosierdzia, nasza nadziejo” lub „nie pozwól mi upaść w moich kłopotach” wystarczają jako pojedyncza modlitwa wtrąceniowa i nie wymagają otwierania modlitewnika.

Dwa fragmenty wymagają czegoś więcej niż tylko wypowiedzenia. Zdanie o przebaczeniu wrogom nie powinno być wypowiadane bez przynajmniej towarzyszącego mu aktu woli – w tej chwili pomaga przypomnienie sobie konkretnej osoby. To samo dotyczy obietnicy poprawy życia: sensowniejsze jest powiązanie jej z jednym konkretnym, możliwym do dotrzymania postanowieniem, niż powtarzanie ogólników.

Część końcowa, dotycząca godziny śmierci, jest często odmawiana osobno – za umierających, za kogoś ciężko chorego lub w intencji własnej, aby umrzeć w pokoju. W polskiej tradycji intencja ta wiązała się z pamięcią o Jezusie, Maryi i Józefie, patronach szczęśliwej śmierci. Modlitwa ta nie jest związana z żadnym konkretnym dniem ani okresem roku liturgicznego, choć naturalnie powraca w maju i październiku, miesiącach nabożeństw maryjnych.