Stabat Mater — hymn o Matce Bolesnej

Hymn ten powstał w XIII wieku. Jego autorstwo przypisywano różnym osobom — najczęściej franciszkaninowi Jacopone da Todi, a także papieżowi Innocentemu III — jednak żadnego z tych przypisań nie można dziś uznać za pewne. Pewne jest natomiast środowisko, w którym powstał: kręgi franciszkańskie, w których rozwijało się nabożeństwo skupione na człowieczeństwie Chrystusa i współcierpieniu Jego Matki.

Punktem wyjścia jest jedno zdanie z Ewangelii: „A przy krzyżu Jezusa stała Jego Matka...” (J 19, 25). Hymn rozwija ten fragment w dwudziestu zwrotkach, wyraźnie podzielonych na dwie części. Pierwsza ma charakter opisowy i patrzy na Maryję z zewnątrz – dostrzega Jej łzy, drżenie, przebite serce, co nawiązuje do proroctwa Symeona z Ewangelii Łukasza. Druga część przechodzi w błaganie: modlący się pragnie płakać razem z Nią, nosić rany Chrystusa w sercu, stać pod krzyżem.

Hymn ten wszedł do liturgii rzymskiej jako sekwencja na święto Siedmiu Boleści Najświętszej Maryi Panny, obchodzone obecnie jako wspomnienie Matki Bożej Bolesnej 15 września. Jednocześnie rozpowszechnił się jako hymn Drogi Krzyżowej — poszczególne zwrotki śpiewane są między stacjami, nadając tej modlitwie stały rytm.

Powstało wiele polskich tłumaczeń; zamieszczony tu tekst pochodzi z modlitewnika Drogi Krzyżowej i zachowuje trójwersową strukturę oryginalnej zwrotki. W tradycji ludowej melodia jest często prosta i powtarzalna, choć hymn ten doczekał się również setek opracowań muzycznych, w tym niektórych z najsłynniejszych autorstwa kompozytorów barokowych i klasycznych.

W kultu maryjnym „Stabat Mater” zajmuje szczególne miejsce: nie mówi ono o chwale Maryi, lecz o Jej bezradnej wytrwałości, i z tego powodu jest czasem wybierane na pogrzeby dzieci oraz w czasach żałoby.

W Drodze Krzyżowej hymn ten dzieli się na zwrotki śpiewane podczas przemieszczania się między stacjami — zazwyczaj po jednej lub dwóch naraz. Rytm śpiewu wyznacza wówczas tempo całego nabożeństwa i pomaga uniknąć pośpiechu między stacjami.

Jako hymn mszalny powraca 15 września, w wspomnienie Najświętszej Maryi Panny Bolesnej, oraz w piątki Wielkiego Postu. Można go również śpiewać lub czytać na kalwariach oraz przy stacjach ustawionych na świeżym powietrzu.

Odmawiany prywatnie, doskonale sprawdza się jako medytacja w Wielkim Tygodniu. Warto czytać go powoli, świadomie zwracając uwagę na punkt zwrotny — mniej więcej w połowie tekstu opis ustępuje miejsca błaganiu, a modlący się przechodzi z roli obserwatora do roli uczestnika. Ta zmiana stanowi główny cel hymnu.

Hymn ten znajduje szczególne zastosowanie w żałobie. Ponieważ opowiada o matce stojącej przy umierającym dziecku, jest czasem wybierany na pogrzeby dzieci oraz do modlitwy osób, które doświadczyły straty. Nie oferuje on taniego ani szybkiego pocieszenia – jego siła polega na tym, że nie omija bólu.

Pozycja ciała zależy od okoliczności: podczas Drogi Krzyżowej idzie się lub klęka przy stacjach, w kościele stoi się podczas śpiewania. Do modlitwy prywatnej wystarczają tekst i cisza; wielu modli się nią przed obrazem Matki Bożej Bolesnej lub przed krucyfiksem.